فنون مداحی

الف ) شناختن صدای خود
از جمله مسائل مهم و دقیق در هر نوع خوانندگی ، این است که خواننده با صدای خود آشنائی کامل را داشته باشد و با اطمینان بخواند زیرا عدم آن یا باعث استفاده ناصحیح حنجره می شود که منجر به جواب ندادن حنجره در پرده مورد نظر شده و یا موجب عدم استفاده از قابلیتها و استعدادهای آن می گردد. همیشه باید توجه داشت که نباید با آخرین توان حنجره خواند زیرا امکان جواب دادن حنجره در آن پرده بسیار کم است . به قول استاد ما:
((اگر پنج پله می توانی از صدایت استفاده کنی هیچ وقت از پله پنجم استفاده نکن و چهار پله ، بالاتر نرو! اما اگر مطمئنی که جواب می دهد آنگاه می توانی از پله پنجم هم استفاده کنی )).
البته این آشنائی با تمرین زیاد حاصل می شود. مداح باید شش دانگ صدای خود را قبلاً امتحان کرده و بر آن تسلط داشته باشد و از آن صحیح و بجا استفاده نماید.
ب ) مستمع شناسی
لازم است که مداح قبل از ورود به مجلس ، اجمالاً مستمع خود را بشناسد و بداند که از چه قشری است و در چه سطح معنوی قرار دارد تا راحت تر بتواند با او رابطه برقرار کند نه اینکه از یک در بیاید و از در دیگر بیرون رود. شناخت مستمع از لوازم مهم کار مداحی است . بهتر است قبل از ورود به مجلس اطلاعاتی در این زمینه و همچنین در زمینه وضعیت جلسه که ؛ کسی خوانده یا نه ، موضوع سخنرانی چه بوده ، مداح قبلی بیشتر روضه خوانده و یا بیشتر شعر خوانده و این گونه مسائل که در راستای انجام وظیفه بهتر اوست اطلاع یابد.
ج ) مجلس شناسی
یکی دیگر از لوازم کارآمد مداحی ، آشنائی با مجلس است . باید شاءن مستمعین ، خود و اهل بیت علیهم السّلام را همیشه نگه دارد و در انتخاب اشعار، نوحه و یا سرود دقت نماید که همسان با مجلس پیش رود. مداحی که مهمان است و با مجلس آشنائی ندارد باید خیلی محتاط عمل کند به طوری که نه بار معنوی مجلس کم شود و نه همان طوری که در مجلس خودش می خوانده در اینجا بخواند. او قبل از خواندن باید بداند که مجلس به چه مناسبت تشکیل شده ، انگیزه تشکیل آن چه بوده ؛ آیا مثلاً نذر بوده ، برای شفای مریض و یا حاجتی بوده و یا به مناسبت های ویژه برگزار شده است .
د) وقت شناسی
ذاکر اهل بیت علیهم السّلام باید حتماً انسان خوش قول در وفای به عهد باشد که یکی از رموز موفقیت مداح و پیشرفت او و برخورداری از جایگاه ویژه در بین مردم می باشد. اولاً مداح باید سر همان موعد مقرر، خود را به مجلس برساند. زیرا بعضی وقت ها عدم وفای به عهد موجب سرشکستگی بانی مجلس پیش مردم می گردد. به خصوص در مجالس رسمی و مراسمی که به مناسبت درگذشت و یا سالگرد شهادت و… برگزار می گردد که بدقولی در این مجالس اثر بسیار نامطلوبی در مردم دارد و سبب تنزّل مقام و منزلت مداح در انظار مردم می شود. ثانیاً مداح باید برنامه خود را در همان مدت زمان تعیین شده ، ارائه دهد حتی اگر آمادگی بر اجرای چند برابر آن را هم داشته باشد، باید سر وقت تعیین شده ، مجلس را به اتمام برساند. نباید آن قدر برنامه را طولانی کند که مجبور شوند به او تذکر بدهند چرا که این ، یک نوع کسر شاءن و شکست برای مداح اهل بیت علیهم السّلام قلمداد می شود. و کلاً همیشه باید از مؤ لفه کم خواندن برای((نمکین شدن )) مجلس خود استفاده کند و قبل از خسته شدن مستمع ، مجلس را پایان داده و همه توان مستمع را در مجلس نشینی از او نگیرد. هیچ اشکالی ندارد که قبل از خواندن ، مدت اجرای برنامه خود را از بانی برنامه سؤ ال کند. این کار شکست محسوب نمی شود بلکه میل به بیش از حد خواندن ، برای یک ذاکر شکست است .
ه‍) جلوگیری از اضطراب
چه بسا امکان دارد مداحی با بزرگتر شدن مجلس و یا تغییر مستمعین ، از خواندن در آن مجلس بترسد و حریم بگیرد. این ترس نباید موجب عدم انجام وظیفه او بشود بلکه اینجا با اجرای فنی بجا و مثمر ثمر، می تواند در همان مجلس بخواند. آن فن از این قرار می باشد که اگر مجلس مولودی و جشن بود، ابتدا با بیان چند جمله خودمانی و ساده ، این حریم را از بین ببرد و با مستمع ایجاد ارتباط محبتی نماید و از این ایجاد رابطه ، برای ارائه دادن بهتر مجلس استفاده نماید چرا که مداح نباید با مستمع اش احساس ‍ بیگانگی نماید تا بتواند بهره لازم و کافی را به او برساند. اگر هم با او بیگانه است باید به ترسیم شخصیتی آشنا از مستمع در ذهن خود پرداخته و به طور ذهنی او را دوست و آشنای خود بپندارد، بالاخص در مجالس دعا و زیارات . زیرا با دل مستمع کار دارد و باید او را دوست خود تلقی کند تا بتواند خود یا او را مورد خطاب قرار دهد.
حال اگر در مجلس عزاداری بود، می تواند از فن خواندن دعای فرج امام زمان (عج ) به طور ساده و بدون لحن استفاده کند. اگر در این وضعیت با لحن چیزی بخواند، لرزش ‍ در صدای او به خوبی آشکار شده و مستمع به خیال اینکه او ناشی است و نمی تواند خوب بخواند، به او گوش نمی دهد و مجلس افت می کند. گذشته از آن ، خواندن در این حالت باعث گرفتگی در صدای مداح نیز می شود که تا آخر مجلس هم باز نخواهد شد. امکان دارد شما استادی لازم را هم در زمینه مداحی داشته باشید اما از خواندن در مجلسی که عالم و یا مداح مجرب و یا مثلاً مقام معظم رهبری حضور دارند هراس داشته باشید. وجود این مسئله امری طبیعی و عادی می باشد و نشانه بی تجربگی شما نیست و برای بعضی از بزرگان نیز پیش می آید. این ترس امکان دارد حتی از روی ادب و تواضع شما نسبت به بزرگان و یا خجالت کشیدن از آنها باشد که چیز مذمومی نمی باشد.
این تذکر لازم است که این ترس فقط در بدو مواجه شدن با مجلس است و پس از اجرای چند دقیقه برنامه ، از بین خواهد رفت و صحیح نیست که مداح به خاطر یک اضطراب چند دقیقه ای ، از انجام وظیفه انصراف دهد.
و) پرورش دادن روضه
یکی از فنون حائز اهمیت در روضه خوانی ، پرورش دادن آن است . یعنی مداح تا روضه خوب برای مستمع جا نیافتاده ، سراغ کار دیگری نرود و خوب آن را به مستمع تفهیم کند یا اینکه با پر و بال دادن روضه ، آن را برای مستمع ، جذاب تر نماید و مجلس را با مستمع پیش برد. که این مستلزم رعایت نکاتی است .
فن مقدمه چینی :
اول اینکه سعی کند هر مطلبی را که می خواهد بیان کند، ابتدا زمینه پذیرش آن را در مستمع فراهم آورد، یعنی با مقدمه چینی صحیح مستمع را منتظر بیان مطلب اصلی بگذارد و او را تشنه شنیدن آن مطلب نماید تا مطلب در جان او جای گیرد و با آن به خوبی حال معنوی و سوز پیدا نماید. به این ترتیب که ، با گفتن جملاتی به صورت مقدمه ، به تحریک عواطف او پرداخته و عطش او را بیتشر نماید و همچنین بر اهمیت بیان مطلب نیز بیافزاید. این کار را حتی در مورد مطالبی که تکراری هم هستند و مستمع به کرّات آن را شنیده است نیز می توان انجام داد. زیرا حتماً نباید مطلب جدیدی گفته شود تا مستمع را به گریه در آورد. گفتن مطالب تکراری در روضه هائی که حتی بسیار معروف هم هستند، باید مقدمه چینی داشته باشند مثلاً همه ما می دانیم که حضرت اباعبدالله الحسین علیه السّلام را چگونه به شهادت رساندند، اما اگر در همان ابتدای مجلس به بیان این مطلب بپردازیم ، در کسی تاءثیر شایانی نخواهد گذاشت و اشک او جاری نخواهد شد، مگر اینکه مجلس از ویژگی های شب عاشورائی برخوردار باشد و یا مستمع ، خود دارای ارتباطی قوی باشد. در هر حال ما باید وظیفه خود را انجام دهیم و با بیان مطالبی در حاشیه روضه ، دقت مستمع را بیشتر کنیم .
حریص بودن به شعر:
اصولاً باید در ارائه شعر و روضه ، حریص بود و آن را کم کم با بالا رفتن پذیرش مستمع ، ارائه کرد و شعر را آرام آرام خواند و به مستمع اجازه هضم هر بیت و هر کلمه را داد. اگر مستمع ما هیئتی نیست باید هر بیت را با جملاتی تفسیر کرده و خوب برای او جا انداخت اگر چه انتخاب شعر سبک تر در این گونه مجالس بهتر است اما همان شعر سبک را نیز نباید سریع خواند بلکه باید با وقف های بجا و فاصله انداختن بین ابیات ، اجازه تفکر در مطالب به او داده شود که این خود یکی دیگر از فنون روضه خوانی است . باید با دقت در خواندن اساتید به این مسئله پی برد که چه وقت باید خواند؟ چه وقت باید سکوت کرد؟ کی باید تحریر زد؟ کی باید ساده خواند؟ کی سریع رد شد؟ و کجا تکرار کرد؟ یکی از بزرگترین اساتید مداحی تهران در این مورد می گوید:
((در قرآن وقف جای مشخصی دارد و در مداحی نیز همین طور است البته نه به سختی قرآن ، چون در قرآن حتماً باید وقف کرد اما در مداحی ، کار راحت تر است )).
به عنوان نمونه یکی از جاهائی که باید شعر، تند خوانده شود این است که وقتی بیتی ، یکی دوبار با تحریر خوانده شد و در اثنای آن فاصله انداختیم مثلاً بین آن روضه خواندیم چون مستمع از این بیت شعر، فیض خود را برده است ، دیگر خواندن آن با تحریر، درست نیست و موجب تاءثیر نامطلوب در توجه او به ابیات بعدی می شود. در واقع این یک حالتی پایدار در مستمع است که میل دارد چیزی را نه پرورش داده نشده قبول کند و نه خسته کننده و ملال آور. که تشخیص آن هم با شخص مداح است . اگر مستمع یک کلمه از شعر را هم خوب نفهمد و یا مقصود مداح را از آن متوجه نشود، نمی تواند بهره لازم را از آن شعر ببرد.
فن دیگری که در اینجا مفید می باشد این است که اگر مداح می بیند حواس مستمع جمع نیست نباید شعر یا روضه را ادامه دهد بلکه با گفتن بعضی جملات مناسب و همچنین استفاده از بعضی زمزمه ها، مستمع را وادار به توجه سازد و حواس او را متمرکز خود و حرف های خود نماید.
خواندن بعد از تمرکز:
فن دیگر در جمع کردن حواس مستمع ، جائی است که در مجلس رفت و آمد وجود دارد و حواس ها جمع نیست . راه آن در این حالت فقط صحبت کردن مداح است . اگر در اینجا به خواندن بپردازد مجلس او تا اندازه زیادی افت خواهد کرد. این حالت معمولاً بعد از سخنرانی روحانی و یا تمام شدن روضه و آماده شدن برای سینه زنی رخ می دهد که بعضی در حال بلند شدن و راه رفتن در مجلس هستند. مداح به هیچ وجه نباید در این مقطع چیزی بخواند زیرا اگر بخواند مجبور است بارها شعر یا نوحه خود را تکرار کند. باید با صحبت کردن و یا خواندن دعای فرج (برای وقتی که سخنرانی تمام شده است ) مدتی فرصت به مستمع بدهد تا اگر می خواهد بیرون برود، رفته و اگر می خواهد مهیای سینه زنی بشود، جای خود را پیدا نموده و بنشیند.
فن زمزمه :
برای تمرکز بیشتر مستمع بر مطالب و اداره بهتر مجلس ، مداح باید مستمع خود را در حال گریه ، دعوت به زبان گرفتن و جواب دادن به زمزمه ها کند زیرا وقتی مستمع خود را در مجلس سهیم ببیند و مداح هم این فرصت را به او بدهد که زبان بگیرد، تمرکز او بیشتر خواهد شد و وقتی اثر زبان گرفتن و تاءثیر صدای خود را بردیگران می بیند، ناله خود را آزاد کرده و به مجلس سوز می بخشد.
فن اجتناب از صراحت سخن :
بعضی وقت ها مداح شعری را می خواند که در ابتدا برای مستمع پیچیدگی دارد و نمی داند که این شعر زبان حال چه کسی است و یا شرح حال چه کسی را می دهد. فنی که در اینجا وجود دارد این است که به جای عنوان بندی و معرفی کردن شعر که مثلاً: ((زبان حال حضرت زینب علیهاالسّلام را برای شما می خوانم )) از گفتن کلمات و جملاتی که اشاره صریح ندارد، استفاده کند مثلاً مجلس را با شعری مانند این شعر شروع کرده : ((خواندم اگر عزیزِ تو را چون برادرم )) اما مخاطب شعر مشخص نیست که چه کسی است ، اینجا لازم نیست بگوید: ((این حرف را حضرت عباس علیهاالسّلام دارد به حضرت زهراعلیهاالسّلام می گوید))، بلکه با گفتن یک کلمه ؛ ((مادر!)) مشخص می شود که مخاطب کیست . این باعث جالب تر شدن شعر شده و مستمع هم در شعر بیشتر تفکر می نماید.
((دشتی )):
هرگاه در اثنای روضه ، مجلس را به او واگذار کردند بهتر است به جای شروع کردن از پرده پائین که موجب کسالت شده و یا استفاده از پرده بالا که توانائی آن در اول کار، وجود ندارد، از خواندن چند بیتی به سبک ((دشتی )) مدد گیرد که بسیار مناسب تر است . خوبی این سبک این است که مناسب همه جای مجلس می باشد و خواندن آن نیز احتیاج به مؤ ونه زیادی ندارد و مداح می تواند به آسانی و بدون فشار آوردن به خود آن را اجرا نماید. تجربه نشان داده که این گونه تحویل گرفتن مجلس بسیار بهتر از دو نمونه اول که ذکر شد (پائین شروع کردن و یا در پرده مداح قبلی آغاز کردن ) می باشد.
ز) بیان مطالب و اشعار
بیان کردن مطالب و خواندن اشعار نیز احتیاج به تبحر و استادی خاص خود دارد. یعنی کدام شعر یا کدام روضه را ابتدا بخوانیم تا تاءثیر بیشتری داشته باشد. نامرتب خواندن اشعار و مراثی به افت مجلس خواهد انجامید. رعایت ترتیب در خواندن از فنون عالی مداحی به شمار می رود که پیاده کردن آن مستوجب تاءثیر عمیق مطالب عنوان شده بر مجلس خواهد شد.
سیر ابیات :
اولین فنی که در شعرخوانی وجود دارد، دسته بندی ابیات شعر از لطیف و سطحی به عمیق و سوزناک است . یک مداح خوب ، اشعار سطحی تر را در ابتدای برنامه خود قرار می دهد و بار گریه را بر روی اشعاری که عمیق تر و سوزناک ترند، قرار می دهد. در غیر این صورت اشعار سوزناک را قبل از آمادگی مستمع خوانده و هدررفته و اشعار سطحی را بعد از آمادگی او در معرض گفتار قرار داده است که مستمع با هیچ یک از این دو حالت ، حال پیدا نمی کند. لذا باید مجلس را تا قبل از آماده شدن مستمع از اشعار سطحی که فهم آن ها برایش ‍ آسان تر است ، پر کرد و شعر سوزناک را به محض آماده شدن برایش خواند.

ارسال نظر

لطفا نظر خود را فارسی تایپ کنید